Kore ginsengi ve sertleşme: dokuz çalışmalık derlemenin ölçtüğü etki

Panax ginseng kökü Doğu Asya’da yüzyıllardır tonik olarak kullanılıyor ve bugün kapsül, çay, şurup ya da macun içinde en sık karşılaşılan bitkilerden biri. Sertleşme için umulan etkinin ne kadarının ölçüme yansıdığı, bu analizin asıl sorusu.

Kırmızı ve beyaz ginseng aynı bitki mi

İkisi de Panax ginseng türüdür. ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi (NCCIH), “kırmızı” ve “beyaz” adlarının aynı kökün iki farklı hazırlanış biçimini anlattığını belirtir. Beyaz ginseng kökün kurutulmasıyla, kırmızı ginseng ise kökün buharla işlenip ardından kurutulmasıyla elde edilir. Piyasada “Kore ginsengi” adı çoğunlukla kırmızı ginseng için kullanılır.

Kökte etkili olduğu düşünülen maddelere ginsenozit (panaksozit) denir. Hazırlama yöntemi, kökün yaşı ve yetiştiği toprak bu bileşiklerin hem türünü hem miktarını değiştirir. Amerikan ginsengi (Panax quinquefolius) ve “Sibirya ginsengi” adıyla satılan bitki ise farklı türlerdir; birinde gözlenen sonuç ötekine kendiliğinden aktarılamaz. Etiketteki Latince ad bu yüzden ilk bakılacak bilgidir.

Veriye göre: Cochrane derlemesi neyi ölçtü

Cochrane’in 2021’de yayımladığı “Ginseng for erectile dysfunction” derlemesi, ginsengi plaseboyla karşılaştıran dokuz randomize çalışmayı bir araya getirdi. Bu çalışmalara hafif ya da orta düzey sertleşme sorunu olan, 20 ile 70 yaş arasındaki toplam 587 erkek katıldı. Takip süreleri kısaydı ve en fazla 12 haftaya uzanıyordu.

Sertleşme, uluslararası kullanılan IIEF anketinin puanlarıyla değerlendirildi. Ginseng alan gruplarda puan plaseboya göre biraz yükseldi, ama artış, yazarların hastanın gerçekten fark edeceği en küçük değişim olarak kabul ettiği eşiğin altında kaldı. Derleme bu etkiyi “önemsiz düzeyde” (trivial) diye niteledi ve kanıtın kesinliğini çoğunlukla düşük olarak derecelendirdi. Anketin nasıl puanlandığını IIEF-5 ölçeğini açıklayan yazıda bulabilirsiniz.

Daha olumlu görünen tek sonuç, erkeklerin “ilişkiye girebildim” biçimindeki kendi beyanlarıydı; bu yanıt ginseng grubunda daha sık verildi. Ancak bu bulgunun kesinliği de düşüktü ve evet-hayır şeklindeki öz bildirim beklenti etkisine açıktır. Yan etki sıklığında plaseboya göre belirgin bir fark görülmedi, o sonuç da düşük kesinlikteydi.

Derlemede ginsengi sildenafil gibi etkinliği kanıtlanmış bir ilaçla karşılaştıran tek bir çalışma bulunamadı. Dolayısıyla ginsengin bu ilaçların yerini tutup tutmadığı bilinmiyor. Küçük çalışmaların neden temkinle okunması gerektiğini araştırma sonucu okuma rehberinde açtık.

Anketteki küçük artış yatakta neye karşılık gelir

Bir ölçek puanındaki istatistiksel artış, her zaman günlük hayatta hissedilen bir değişim demek değildir. Cochrane yazarları bu yüzden sonucu önceden belirlenmiş “klinik olarak anlamlı en küçük fark” ölçütüyle tarttı ve ginsengin bu çıtayı aşmadığını gördü. NCCIH de ginseng çalışmalarının çoğunun 200’den az katılımcıyla ve üç aydan kısa sürede yapıldığına dikkat çeker.

Çalışmaların hepsi hafif ya da orta düzey sorunu olan erkeklerle yürütüldü. Ağır sertleşme sorunu, diyabete bağlı sinir hasarı ya da belirgin damar hastalığı olanlar için veri yok. Sertleşme güçlüğü çoğu zaman kalp-damar sağlığının erken bir işareti olduğundan, bitkiyle aylar harcamak yerine nedenin araştırılması daha fazla bilgi verir.

Bir başka sınır da karşılaştırılan ürünlerle ilgilidir. Derlemedeki dokuz çalışmada farklı özler, farklı miktarlar ve farklı süreler kullanıldı. Bu yüzden “günde şu kadar ginseng şu kadar fayda sağlar” gibi bir hesap yapılamaz; elde yalnızca, plaseboya göre küçük bir fark olabileceğine dair genel bir sinyal vardır.

Etikete yakından bakış: “ginseng özlü” ne kadar ginseng

Araştırmalarda kullanılan ürünler genellikle ginsenozit oranı belirlenmiş standart özlerdir. Raf ürünlerinin çoğunda ise böyle bir bilgi bulunmaz. Memorial Sloan Kettering Kanser Merkezi’nin (MSKCC) bitki veri tabanı, önerilen miktarların aşılmamasını ve standart olmayan ürünlerden, özellikle kan sulandırıcı kullananlarda, uzak durulmasını önerir.

Bir ginseng etiketinde üç bilgi aranır: bitkinin Latince adı, kullanılan kısım (kök) ve porsiyon başına öz miktarı ile ginsenozit yüzdesi. “Ginseng özlü”, “Kore ginsengi içerir” ya da “özel bitki karışımı” gibi ifadeler bu soruların hiçbirine yanıt vermez; içerikte ginseng olduğunu söyler ama ne kadar olduğunu söylemez.

Macun biçimindeki ürünlerde belirsizlik daha da artar. Çintopu gibi bal tabanlı macunlarda bitki adları sıralansa bile her birinin miktarı genellikle yazılmaz ve kütlenin büyük kısmını şeker oluşturur. Çintopu’nun ne olduğunu ve hangi iddianın kanıtsız kaldığını Çintopu analizinde ele aldık. “Doğal güç” iddiasıyla sunulan karışımlarda beyan edilmemiş ilaç bulunabildiği de laboratuvar analizleriyle gösterilmiştir; ayrıntılar gizli ilaç analizlerini derleyen yazıda.

Yan etkiler ve ilaç etkileşimleri

NCCIH’e göre ağızdan, önerilen miktarlarda ve altı aya kadar kullanılan Asya ginsengi çoğu kişi için güvenli görünüyor; en sık yan etki uykusuzluk. MSKCC ayrıca ağız kuruluğu, çarpıntı, sinirlilik, bulantı ve ishal bildirimlerini aktarır. Nadir olarak ciddi döküntü, karaciğer hasarı ve ağır alerjik tepki de rapor edilmiştir. Uzun süreli kullanımın güvenliği yeterince bilinmiyor.

• Varfarin: ginsengin kan sulandırıcıların etkisini değiştirip değiştirmediğine dair çalışmalar çelişkili; INR dengesi bozulabileceği için hekime söylemeden başlanmamalı.
• Diyabet ilaçları: ginseng kan şekerini düşürebilir; insülin ya da sülfonilüre grubu ilaçlarla birlikte şeker beklenenden fazla inebilir.
• Uyarıcılar: kafein ve enerji içecekleriyle birlikte uykusuzluk, huzursuzluk ve çarpıntı belirginleşebilir.
• MAO inhibitörleri: bu antidepresan grubuyla birlikte mani benzeri belirtiler bildirilmiştir.

Gebelik ve emzirme döneminde kullanılması önerilmez. NCCIH, ginsengin otoimmün hastalıkları kötüleştirebileceği ve kan pıhtılaşmasını etkileyebileceği uyarısını da yapar.

Örnek dosya: Sermet’in kapsülleri ve düşen şeker

Bu kurgusal dosyada Sermet 56 yaşında, bir lojistik firmasında vardiya amiri. Dört yıldır tip 2 diyabeti var ve sülfonilüre grubundan bir ilaç kullanıyor. Son bir yılda sertleşmesinin zayıfladığını fark edince bir tanıdığının önerisiyle günde iki kırmızı ginseng kapsülüne başlıyor; akşamları da ginseng özlü bir macun yiyor.

Üçüncü haftada geceleri uyuyamadığını, öğleden sonraları terleyip titrediğini fark ediyor. Aile hekimi parmak ucundan ölçtüğü kan şekerini düşük buluyor. Ginseng kan şekerini düşürebildiği için ilacıyla birleşiminin bu tabloya katkı yapmış olabileceğini anlatıyor ve takviyeleri bırakmasını öneriyor.

Sertleşme şikâyeti için ayrı bir değerlendirme yapılıyor: IIEF-5 anketi, tansiyon, kolesterol ve HbA1c ölçümü. Sorunun diyabetin kontrolüyle bağlantılı olduğu anlaşılıyor ve tedavi buna göre planlanıyor. Sermet’in dosyası, takviyenin zararsız bir deneme olmadığını ve şikâyetin nedeninin ancak ölçümle görünür hâle geldiğini gösteriyor.

Ginseng denemeyi düşünenler için çerçeve

Ginseng kullanıp kullanmamak kişisel bir karar, ama bu karar şu verilere dayanmalı: sertleşme üzerindeki etki ölçülebilse de çok küçük, kanıt düşük kesinlikte ve ürünler arasındaki içerik farkı büyük. Diyabet ilacı, kan sulandırıcı ya da antidepresan kullanıyorsanız başlamadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Ginsengi sildenafil içeren bir ürünle birleştirmeyi düşünenler için risk hesabı değişir; bu birleşimi Kamagra ile bitkisel takviyelerin birlikte kullanımını inceleyen yazıda ele aldık. Takviyeden sonra göğüs ağrısı, bayılma ya da yüzde ve dudaklarda şişlikle seyreden bir alerjik tepki olursa 112’yi arayın.